เมื่อภูมิปัญญาพื้นบ้านอายุกว่าร้อยปีของเกาะยอ กำลังถูกพัฒนาเป็น SAN Herbal Mask ด้วยการสนับสนุนจากสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (NIA)
ฝั่งตรงข้ามเมืองเก่าสงขลา บนเกาะยอกลางทะเลสาบ ยังมีอีกครอบครัวหนึ่งที่รู้วิธีทำ แป้งลูกอ่อน แป้งสมุนไพรจากข้าวและพืชท้องถิ่น ที่ส่งต่อกันจากรุ่นสู่รุ่นมากว่าร้อยปีโดยไม่เคยถูกจดบันทึกไว้ และวันนี้ ครอบครัวนี้คือผู้สืบทอดรายสุดท้ายที่ยังทำอยู่
SAN Maison รู้สึกยินดีและภูมิใจที่ได้รับทุนสนับสนุนจาก สำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติ (องค์การมหาชน) หรือ NIA เพื่อพัฒนา SAN Herbal Mask: แป้งลูกอ่อนสมุนไพรบำรุงผิวหน้า ตำรับเกาะยอ ตลอด 12 เดือนข้างหน้า เราจะทำงานร่วมกับครอบครัวผู้สืบทอดและผู้เชี่ยวชาญทางพฤกษาศาสตร์เวชศาสตร์ เพื่อบันทึกองค์ความรู้ พัฒนาสูตรให้ได้มาตรฐาน และนำภูมิปัญญานี้กลับมาอยู่ในชีวิตประจำวันอีกครั้ง
ทำไมต้องเป็นภูมิปัญญา และทำไมต้องเป็นตอนนี้
SAN เริ่มต้นจากความเชื่อง่าย ๆ ว่า วัฒนธรรมภาคใต้ไม่ควรเป็นแค่สิ่งที่ถูกเก็บไว้ในตู้กระจก แต่ควรเป็นสิ่งที่เราสามารถพกติดตัวและใช้ได้จริง กลิ่นของเราจึงมาจากสถานที่ที่มีตัวตน ทั้งไอทะเลและสนของหาดสมิหลา ควันเทียนกับน้ำตาลโตนดจากร้านขนมในสงขลา หรือกลิ่นกำยานยามค่ำของการรำโนรา งานออกแบบของเราก็เช่นกัน ถุงหอม Tupat ได้แรงบันดาลใจจากขนมต้มที่ชาวพุทธ มุสลิม และจีนต่างมีในเทศกาลของตน ส่วนแผ่นหอมหนังตะลุงก็นำศิลปะการแกะหนังเข้ามาอยู่ในบ้าน
แนวคิดที่อยู่เบื้องหลังทุกชิ้นงานของเราคือ ภูมิปัญญาจะอยู่รอด เมื่อยังมีคนใช้มัน ตำรับที่อยู่เพียงในความทรงจำของครอบครัวเดียวนั้นเปราะบาง แต่เมื่อมีมาตรฐาน มีเรื่องราว และมีที่ทางในชีวิตประจำวัน ภูมิปัญญานั้นก็จะเดินทางต่อไปได้อีกหลายรุ่น
โครงการแป้งลูกอ่อนนี้ดำเนินไปใน 3 ขั้นตอน
- อนุรักษ์ (Preserve) บันทึกตำรับ วัตถุดิบ และกระบวนการทำโดยตรงจากครอบครัวผู้สืบทอด ก่อนที่องค์ความรู้จะสูญหาย
- พัฒนา (Innovate) ใช้วิทยาศาสตร์เครื่องสำอางพัฒนาสูตร ให้ทุกล็อตมีคุณภาพสม่ำเสมอและปลอดภัย พร้อมออกแบบรูปแบบผลิตภัณฑ์ให้เข้ากับวิถีชีวิตปัจจุบัน
- ต่อยอดสู่ตลาด (Commercialize) นำผลิตภัณฑ์สู่ผู้ใช้ผ่านหน้าร้านและพันธมิตรของ SAN เพื่อให้ภูมิปัญญาสร้างรายได้ และคืนคุณค่ากลับสู่เกาะยอ
แป้งจากเกาะ
เกาะยอตั้งอยู่กลางทะเลสาบสงขลา เชื่อมกับแผ่นดินใหญ่ด้วยสะพานติณสูลานนท์ เป็นที่รู้จักจาก ผ้าทอเกาะยอ หมู่บ้านชาวประมง และสวนผลไม้ ชีวิตบนเกาะพึ่งพาสิ่งที่อยู่ใกล้ตัวมาโดยตลอด และ แป้งลูกอ่อน ก็สะท้อนวิถีนั้น
ในอดีต การเดินทางเข้าเมืองเพื่อซื้อแป้งเด็กสักขวดไม่ใช่เรื่องง่ายสำหรับชาวเกาะ แต่ละบ้านจึงทำแป้งใช้เอง โดยใช้ข้าวเป็นฐาน ผสมกับสมุนไพรท้องถิ่น 7 ชนิดที่ล้วนมีฤทธิ์เย็น ชาวบ้านเรียกแป้งนี้ว่า แป้งลูกอ่อนเพราะใช้ทาให้ทารกแรกเกิดที่ร้องไห้งอแงจากความร้อนหรือผิวระคายเคือง จนกลายเป็นของที่มีติดบ้านแทบทุกครัวเรือนบนเกาะ
ตำรับที่เราได้รับความไว้วางใจให้ร่วมพัฒนาเป็นของคุณยายนี ผู้ทำแป้งลูกอ่อนกับครอบครัวมาตั้งแต่ยังเป็นเด็ก ปัจจุบันคุณยายอายุ 95 ปี นั่นหมายความว่าตำรับนี้อยู่คู่ครอบครัวมาแล้วกว่าหนึ่งศตวรรษ โดยไม่เคยถูกเขียนเป็นตัวหนังสือ ทุกสัดส่วนอาศัยประสบการณ์ และส่งต่อด้วยการลงมือทำ
วันนี้ ครอบครัวของคุณยายนีเป็นครอบครัวเดียวบนเกาะยอที่ยังทำแป้งลูกอ่อนอยู่ หากไม่มีการบันทึกไว้ ตำรับนี้อาจหายไปพร้อมกับคนรุ่นนี้
อะไรทำให้แป้งลูกอ่อนแตกต่าง
เป็นของจากที่แห่งเดียว นี่ไม่ใช่ "มาสก์สมุนไพร" ทั่วไป ทั้งตำรับ พืชสมุนไพร และผู้คนเบื้องหลัง ล้วนมาจากเกาะเล็ก ๆ กลางทะเลสาบสงขลา และที่มานี้คือส่วนหนึ่งของคุณค่า
อ่อนโยนมาตั้งแต่ต้น ตำรับนี้เริ่มต้นจากการดูแลผิวของทารกแรกเกิด ด้วยข้าวและสมุนไพรฤทธิ์เย็น หัวใจของแป้งลูกอ่อนจึงเป็นการช่วยให้ผิวเย็นสบาย ผ่อนคลาย และสงบ SAN Herbal Mask นำเจตนานั้นมาสู่พิธีกรรมดูแลผิวหน้าสำหรับผู้ใหญ่
ภูมิปัญญาที่ผ่านการพิสูจน์ด้วยวิทยาศาสตร์ โครงการครอบคลุมการทดสอบคุณสมบัติทางกายภาพ ความคงตัว และจุลชีววิทยา รวมถึงการวิเคราะห์สารสำคัญและความปลอดภัย เรายังควบคุมขนาดอนุภาคและความชื้น เพื่อให้เนื้อแป้งสม่ำเสมอทุกครั้ง โดยยังคงรักษาตำรับดั้งเดิมของครอบครัวไว้
สองรูปแบบการใช้งาน
- มาสก์สมุนไพรแบบแห้ง ใกล้เคียงวิธีดั้งเดิมที่สุด เป็นแป้งละเอียดที่ผสมน้ำก่อนใช้ ปรับความข้นได้ตามชอบ เก็บรักษาและพกพาง่าย และเป็นรูปแบบที่ใช้ในเวิร์กช็อป
- มาสก์สมุนไพรเนื้อครีมพร้อมใช้ ไม่ต้องผสม ใช้งานสะดวกสำหรับวันที่เร่งรีบ มีทั้งสูตรดั้งเดิมไม่แต่งกลิ่น และสูตรกลิ่นเอกลักษณ์ของ SAN
กลิ่นคือความทรงจำ เช่นเดียวกับทุกผลิตภัณฑ์ของเรา กลิ่นเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราว SAN Herbal Mask จะมีกลิ่นที่ได้แรงบันดาลใจจากเกาะยอและสงขลา เพื่อให้ทุกครั้งที่ใช้ พาคุณกลับไปยังที่มาของมัน
คุณค่าที่คืนสู่เกาะ โครงการตั้งเป้าสร้างผู้สืบทอดรุ่นใหม่อย่างน้อย 5 คนจากเกาะยอ และรวมไม่เกิน 10 คน จัดอบรมถ่ายทอดความรู้ให้ผู้เข้าร่วมอย่างน้อย 30 คน และใช้วัตถุดิบจากท้องถิ่นให้มากที่สุด เพื่อให้ภูมิปัญญานี้สร้างรายได้ และเป็นเหตุผลให้คนรุ่นต่อไปอยากสืบสานต่อ
ก้าวต่อไป
ในปีนี้ เราจะบันทึกตำรับร่วมกับครอบครัวผู้สืบทอด พัฒนาและทดสอบสูตร 2 สูตร และเชิญผู้ใช้อย่างน้อย 100 คนมาทดลองใช้และให้ความเห็นอย่างตรงไปตรงมาก่อนวางจำหน่าย ควบคู่กับการพัฒนา Koh Yor Wellness Experienceเวิร์กช็อปทำ แป้งลูกอ่อน ที่คุณจะได้ผสมมาสก์ของตัวเอง และเรียนรู้เรื่องสมุนไพรที่อยู่ในตำรับ
SAN Herbal Mask จะวางจำหน่ายที่ร้าน SAN สงขลาและภูเก็ต รวมถึงช่องทางออนไลน์ และจะส่งต่อสู่โรงแรม สปา และพิพิธภัณฑ์พันธมิตรทั่วภาคใต้
ขอขอบคุณสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติที่ให้การสนับสนุนโครงการนี้ และที่สำคัญที่สุด ขอบคุณคุณยายนีและครอบครัว ที่ยินดีแบ่งปันภูมิปัญญาที่ส่งต่อกันมากว่าร้อยปี
ติดตามเรื่องราวของโครงการได้ทาง Instagram และ Facebook: @San.Songkhla
